Category: Johanes Bordazahar

Nola ikasten zuten jendeek

By , 2019/05/07 12:35

Lehenago jendeek deus ez zakitela bazakitelarik, artoski entzunez, usnatuz, haztatuz eta begiratuz ikasten zuten.

Prehistoriako gure arbasoek animaliekin eta naturarekin zituzten harremanak gaur egun dauzkagunak baino askoz aberatsagoak zituzten. Bazakiten bizidunen parte bat baizik ez zirela. Guk, batez ere hiritarrek, natura menpeko, eskupeko gauza daukagu. Naturaz kanpo, gorago senditzen gira!  Bainan lehenago gizakiak animalien artean atera behar zuen bere bizibidea. Den bizidun ttikienari kasu handiena emanez, imitatuz; behar orduan zepoan harrapatzeko.

Ihizi basaren oin hatzak segitzea ez zuen lan bakarra. Gizaki prehistoriko hark, begiekin, sudurrarekin, beharriarekin hautemaiteko behar gorria zaukan. Bainan ere ulertu ihizia zerk zerabilan eta nola jokatzen zen. Ihiztariak, zein animalia barrandu eta haren gogoan edo larruan sartu behar zuen.

Halako moldez, Aitorrek, ihizin dabilalarik, begiratzen du andderederra sasipeko zilotik jalgitzen; ziloaren inguruak hoztoz eta lurrez tapaturik urruntzen. Aitor bertan dago haiduru, noiz, nola itzuliko den animalia. Laster, hor dator berriz, hatsankatua, suge tzar bat gibeletik.

Sugeari uzker usaindu bat botatzen dio. Debaldetan. Zutik, tente, buru egiten dio desafioz, baina etsaiak ez du amore emaiten. Harrapaladan andderea bere ziloan sartzen da, kumeak defendiatzeko. Sugea ere haren ondotik. Aitorrek lurra daldaran ikusi du. Zer joka partida izan behar den barnean! Pentsatzen baitu suge handia aterako dela lehenik, Aitor hor dago, makila airean, ziloari begira, atakatzailea kalitzeko prest… Ez! Andderea da lehenik ateratzen eta ziloaren gainekaldean plantatzen, adi-adi.

Suge handia gero ateratzen da, herrestan, tripa hanpatua. Hortan andderederra jauzian lepotik lotzen zaio, hortzez eta aztaparrez. Kalapita gorrian sugeak nehondik ezin etsaia ingura. Azkenean, andderederrak sugea hor berean itoa uzten du.

Tripa urratzen dio eta bi umeak libratzen, hilak, iduriz. Andderea urrundurik berriz etortzen da belar batzu ahoan. Kumeen muturra behin eta berriz torra eta torratearen bortxa, umeetarik bat arrapizten du. Gero garondotik hartu eta nonbait gordetzera joaten da. Anartean, ihiztaria ez da mugitu. Anddereak utzi belarrak artoski bildu ditu eta etxera eraman.

 

Aitorrek ikusia zuen jadanik ahuntz basa suge batek ausikirik nehoiz hunkitzen ez duen esne-belarra marruskatzen. Gorriak sofrituko zituen baina landareak suge pozoina gaindituko zuen. Ondorioz, Aitorrek delako landarea baztertuko zuen. Beste behin begiztatua zuen suge batek ausiki otsoa urruntzen eta honek lurra aztaparkatzen  sugebelarraren erroak ateratzeko eta han berean jateko.

 

Ondoko egun batez, gure Aitorri auzo bat jinen zaio, suge batek semea ausiki diola, zerbait ez dezakeenetz egin. Gure belagileak baztertu dituen belarrak baliatuko ditu eta torratzearen bortxaz, mutikoak hobera eginen du.

 

Harrigarria da animaliek, jitez, zer jakitatea duten. Bainan landareek dakitena, bestela erranez haien ahalak edo dohainak, askoz handiagoak dituzte. Oraindik anitz sekretu badaukate ezagutarazteko… Ipuinetako basandereak, gizonek harrapatu lamina gazteari oihukatzen zion oihartzunak beti dirau “Behaun hortik! Jendeek ez dine nehoiz jakin behar haltz hostoaren sekretua!!

 

Johanes  Bordazahar

Nola ikasten zuten jendeek

 

 

Lehenago jendeek deus ez zakitela bazakitelarik, artoski entzunez, usnatuz, haztatuz eta begiratuz ikasten zuten.

Prehistoriako gure arbasoek animaliekin eta naturarekin zituzten harremanak gaur egun dauzkagunak baino askoz aberatsagoak zituzten. Bazakiten bizidunen parte bat baizik ez zirela. Guk, batez ere hiritarrek, natura menpeko, eskupeko gauza daukagu. Naturaz kanpo, gorago senditzen gira!  Bainan lehenago gizakiak animalien artean atera behar zuen bere bizibidea. Den bizidun ttikienari kasu handiena emanez, imitatuz; behar orduan zepoan harrapatzeko.

Ihizi basaren oin hatzak segitzea ez zuen lan bakarra. Gizaki prehistoriko hark, begiekin, sudurrarekin, beharriarekin hautemaiteko behar gorria zaukan. Bainan ere ulertu ihizia zerk zerabilan eta nola jokatzen zen. Ihiztariak, zein animalia barrandu eta haren gogoan edo larruan sartu behar zuen.

Halako moldez, Aitorrek, ihizin dabilalarik, begiratzen du andderederra sasipeko zilotik jalgitzen; ziloaren inguruak hoztoz eta lurrez tapaturik urruntzen. Aitor bertan dago haiduru, noiz, nola itzuliko den animalia. Laster, hor dator berriz, hatsankatua, suge tzar bat gibeletik.

Sugeari uzker usaindu bat botatzen dio. Debaldetan. Zutik, tente, buru egiten dio desafioz, baina etsaiak ez du amore emaiten. Harrapaladan andderea bere ziloan sartzen da, kumeak defendiatzeko. Sugea ere haren ondotik. Aitorrek lurra daldaran ikusi du. Zer joka partida izan behar den barnean! Pentsatzen baitu suge handia aterako dela lehenik, Aitor hor dago, makila airean, ziloari begira, atakatzailea kalitzeko prest… Ez! Andderea da lehenik ateratzen eta ziloaren gainekaldean plantatzen, adi-adi.

Suge handia gero ateratzen da, herrestan, tripa hanpatua. Hortan andderederra jauzian lepotik lotzen zaio, hortzez eta aztaparrez. Kalapita gorrian sugeak nehondik ezin etsaia ingura. Azkenean, andderederrak sugea hor berean itoa uzten du.

Tripa urratzen dio eta bi umeak libratzen, hilak, iduriz. Andderea urrundurik berriz etortzen da belar batzu ahoan. Kumeen muturra behin eta berriz torra eta torratearen bortxa, umeetarik bat arrapizten du. Gero garondotik hartu eta nonbait gordetzera joaten da. Anartean, ihiztaria ez da mugitu. Anddereak utzi belarrak artoski bildu ditu eta etxera eraman.

 

Aitorrek ikusia zuen jadanik ahuntz basa suge batek ausikirik nehoiz hunkitzen ez duen esne-belarra marruskatzen. Gorriak sofrituko zituen baina landareak suge pozoina gaindituko zuen. Ondorioz, Aitorrek delako landarea baztertuko zuen. Beste behin begiztatua zuen suge batek ausiki otsoa urruntzen eta honek lurra aztaparkatzen  sugebelarraren erroak ateratzeko eta han berean jateko.

 

Ondoko egun batez, gure Aitorri auzo bat jinen zaio, suge batek semea ausiki diola, zerbait ez dezakeenetz egin. Gure belagileak baztertu dituen belarrak baliatuko ditu eta torratzearen bortxaz, mutikoak hobera eginen du.

 

Harrigarria da animaliek, jitez, zer jakitatea duten. Bainan landareek dakitena, bestela erranez haien ahalak edo dohainak, askoz handiagoak dituzte. Oraindik anitz sekretu badaukate ezagutarazteko… Ipuinetako basandereak, gizonek harrapatu lamina gazteari oihukatzen zion oihartzunak beti dirau “Behaun hortik! Jendeek ez dine nehoiz jakin behar haltz hostoaren sekretua!!

 

Johanes  Bordazahar

 

Erregea asto !

By , 2018/10/06 16:57

Gartzea III.a Naiarakoa, orduan Iruñeko errege egin berria zen. Ramiro anaiak kontra egin zion Nafarroako lurrez jabetu nahiz. 1035 urte inguruetan Tafallan gertatu zen bi anaien armaden arteko gudua eta Gartzeak menderatu zuen Ramiro anaia.

Orain Naiaran gaude, orduan Errioxako hiriburuan, Nafarroako erregeen egoitzan.

Jauregiko jateko sala nagusiko atetik gizon arrunt bat sartzen da. Gartzea hor dago mahainean jarria, zenbait aitorensemez eta guardiaz inguratua, bazkal ondoko asebetea gozatzen. Bisitaria, erreberrentzia apal eginik, hasten zaio :

* Majestate ! Ni nauzu, Luis Rebollar bardo-kontalaria… Populuak bidali nau mezulari. Aski badugu zuen anaien arteko guduekin. Judu, musulman, kiristi, nomada, eskale, menditar edo hiritar, jendeak jendea balio du. Zu Nafarroako Errege, Gartzea hirugarrena, zuri tokatzen zaizu erakustea bihotz handiko bai-ta goi mailako zalduna zirela, barkamenarekin bakea eskainiz populuari.

* Hitz ederrak… Nork daki ez ziren erahilzaile bat ?

* Ni kontalaria nauzu… bardoa.

* Hea bada bardoa zirela eta erradazu nortzat naukazun ? Zakur? Asto ? Azeri ? Oilar? Ardi ?

* ASTO ! Dudarik gabe !

Guardiak oro jauzian zutitu dira, eskua puñalean. Gartzeak besoak zabaladuz :

* Lasai ! Jaunak, jar zaitezte ! … Beraz, kontalari, asto naizela diozu ?

* “ Bai, gure zeruko Aitak, mundu hau sortu zuelarik animalia gotor bakoitzari bizi iraupen berdin-berdina eman zion. Hogoita hamar urte. Denbora luze baten buruan astoa jin zitzaioan eskatuz, otoi bizia labur ziezaion. Leher egiten zuela ikaragarriko zamak eta jendeak ezin eramanez. Bizkarra eta belaunak minbera. Bizia kurutzearen bide zitzaiola ?

Eta zeruko Jainko aitak, doluturik, 12 urte kendu zizkion.

Ondotik zakurra, hatsankatua, hurbildu zitzaion otoitzez :

* Jauna, horrenbeste urte ! Sobera zait ! laster harat, laster hunak, beti lurrean etzana, gauez gau iratzarririk, saingaka, zaunkaka eta haumaka…Ez jan, ez lo onik! Lepotik kate eta tripan ostiko. Aski!

Zeruko Aitak 18 urte kendu zizkion hor berean.

Gero , horra behia hurbiltzen zaiola pausoki. Marrumaz, zahartzearekin beti-ta gehiago xahal eta esne eman behar, noiznahi uztarrian edo barrukian lotua. Hea bada bere bizi tristeari hamar urte kentzen ahal zizkionetz ? Baietz eta kendu.

Gizakumea ere otoizka hasi zen. Hau ere kexati.

* Jauna ! Baina 30 urte ez da aski guretzat. Horrenbeste gauza interesgarri bada egiteko bizian, ikasteko eta gozatzeko… Mila ikusteko sortuak gira…

Jaungoiko onak, deus erran gabe, astoari kendu hamabi urteak, zakurraren hemezortziak eta behiaren hamarrak eman zizkion gizakumeari. Horra zergaitik gure bizi iraupena 70 urtekoa den.

Eta zu, Gartzea, astoaren adin bete betean zira, ikaragarriko lan zamak pazientziarekin jasaiteko gai. Ondoko hemezortzi urtez zakurtuko zira, alde guzietarik

saingaka, lasterka eta ausikika…Azkeneko urteetan, heltzen bazira, zaharminak joa behi bilakatuko zira. Barruki zokoan, astiro, hausnarrean, azken putarrak eta adarkadak banatuz. Hortarako diozut zure adinean astotan zirela ! Bihotzeko gizon zirelako, anaiari askatasuna eta zaldia utzi dizkiozu, beraz orroit nolako errespetua ere zor diozun animalia bakoitzari. Haien biziaz gain, haien lanaz eta haragiaz gain, zenbat zerbitzu ez dauzkizu emaiten !”

Eta ixiltasunean, gurtza biziki apal eginik Luis atera da gibelka.

Johanes Bordazahar

Rakham gorria

By , 2018/07/19 05:46

1700 urte inguruetan gira. Merkatu eguna Donibane Lohitzunen. Kaia bazterrak jendez ihaurri. Solasak eta algarak ozen. Aferak pil-pilean. Bapatean oihu batek urratzen ditu bazterrak: “ Calico-Jack! Rakham-Gorria pirata, portuan !”

Eta hor dator “Adarbakar”, bela-untzi beldurgarria portuko sarbidean. Rakham kapitaina brankan, ezpata iguzkitan dir-dir. Jendea zur eta lur, ustegabeko izidurrak joa. Itsas lapur abreek, kaiara salto eginik, oihu ta sakre basati, ezpataren puntan, jende guzia ezartzen dute lerro lerro inguruko etxeetako pareteri kontra. Eta harrapa ahala, nahi duten janari guzia hartu eta untziratzen dute.

  • Come on, cowards!! Is there anyone able to speak to me?

Nehork ez ulertzen Rhakam Gorria.

Orduan, agertzen da Ttulun, Azkaingo zoko moko batetako Ttulun, gizon emekia, adina bizkarrean, ttonttortua. Beti noizbait heltzen merkatura, otarre bat arraultzez betea esku batean eta bi oilo bestean.

  • Zu itsas mutil izana, itsasoak kurritua, mintza zakizkio Rhakham-Gorriari.
  • ‘Aka’ gorri edo beltz hunek, zer arraio du guk baino gehiago?

Rakham-i hurbiltzen zaio eta aintzinean pausatzen dizkio bere otarre eta oilasko parea. Bi gizonak hor daude bekoz-beko.

Piratak, mahatxuz, Ttulunen mutur-muturrera altxatzen dio behatz erakuslea tente.

Ttulunek berdin bi behatz altxatzen dizkio begien heinera. Pirata marmarka :

  • Right!

Rakham gorriak, berriz, behi gasna zuria sakatzen dio Ttuluni sudurpera. Ttulunek berdin otarretik bi arraultze sudurrera. Rakhamek ihakin batekin:

  • Aye !

Piratak zaku batetarik ogi bihi ahurtara bat hartu-ta  errabiaz lurrera botatzen dio. Ttulunek berehala bi oiloak  libratzen ditu, bihiak jan ditzaten.

Kapitainak Ttuluni begiratzen dio goratik:

Hear hear ! … Let’s go!…  Farewell folks !…

 

Rakham joan orduko, denak Ttuluni hurbiltzen zaizkio.

  • Ez dugu deus ulertu !! Zer erran duzue ?
  • Behatz bat altxatu duelarik, erran nahi zautan nahi zitzaidala begi bat okertu. Eta nik bi behatz altxatu dizkiot. Bi begiak lehertuko nizkiola.

Gero behi gasna hartu duelarik. Galdatu daut hea behi zuriek ala beltzek emaiten zuten esne zuria. Nik, arroltzearekin erantzun diot : gorri ala beltz, oilo guziek kolore bereko arroltzeak egiten dituztela, behiek esnea bezala.

Gero bihia errabiaz lurrera bota duelarik, ez nuen funditzera uzten ahal. Oiloak libratu ditut eta kitto. Holako janari baliosa!

  • Biba zu! Ttulun

 

Santa Barbarako ubidetik itsasoratzean, bela-untzian, lapur guziak Rakham-Gorriari ondoratu zaizkio.

  • Nola deabru moldatu zirezte elgarrekin  ?
  • Behatza altxatuz erran nahi nion ni nintzela nagusi bakarra plazan. Hark bi behatz, altxatuz erran daut bi baginela : ni eta hura!

Gero gasna xuriak erakutsiz adierazi nahi nion jateko nahikoa baginuela. Eta hark arraultzeekin erakutsi daut haiek ere  bazutela oraindik.

Gero ogi bihia bota diotet lohira, erraiteko haien bihiek ez zutela kaka balio. Gaizoak, oiloak libratu ditu!! Ha, ha, ha ! Beute jende horiek beren lohian, oilo bustiarena egiten…. Hoist the Colours!

 

Bizkarrez itzuli delarik, itsaslapurrak beharrik ez duela ikusi Ttulunek egin dion keinua : beso bat ukabila tinko goratu eta beste eskuarekin besaitzina jo!  “Popatik…. !” Haserrearen eta ezinaren keinua. Sumina eta saminarena…. Gurea !!  Indarrean denak ezpata erabiltzea haizu eta gu, beti nolazpaiteko ezpataren eta lege arrotzen puntan zokoraturik bipilduak. Nola atera ? Indarrarekin ezin, hitzekin oker, herrarekin antzu, beldurrarekin mutu. Aldez edo moldez ihardoki behar.  Hor gaude zain noiz beharrak bilduko gaituen ezina garaitzeko.

Johanes Bordazahar.

 

Hiruzpalau aholku merke

By , 2018/04/12 16:56

Hiruzpalau aholku merke

Hegoak ebaki banizkio neuria izango zen

Ez zuen aldegingo

                               Joxean Artze

Mahasti xolako xederetan, gizonak erregepettitta oraino bizirik harrapatu du. Esku ahurrean itoko du, xoria tiutaka hasten zaiolarik. Bere kantuan gizonari hauxe dio :

“Zergaitik hil behar nauzu ? Ez duzu ase handirik eginen enekin ! Aldiz, libratzen banauzu, hiru aholku emanen dauzkizut, zure biziko ezin baliosagoak, zoriontsu eginen zaituztenak. Lehena zure eskutan berean emanen dauzut ! Eta bigarrena, eskua zabalduko duzunean, aihen gain hortarik ukanen duzu…”

Gizona hor dago zein alde ezin hautatuz: esku batean xori salda on baten mentura eta bestean zoriona.  Xoria bere aldetik tiutaka :

“Iep ! Hau duzu lehena. Ez du balio, ez auhenka hastea, ez odol gaiztorik egitea, ezin kausituzko helburu baten ondotik !”

Gizonak eskua ireki eta xoria, libre, aihen hegian pausatzen da, hamar bat urratsetan.

“Hitzeko gizona zira ! Bigarrena hau duzu. Zerbait behin betiko galdu balin baduzu ez du balio haren gibeletik denborarik galtzea! Galdua dena galdua da.”

Gizona arrunt atsegabetua :

“Baina, xori pika-buztana, hire aholku pettutta horiek jadanik ezagutzen ditiat. Denek ezagutzen ditiagu !”

Gizonak lurretik harri bat harturik, xoria besainka harrikatzekotan da hegaztiak irasagar-ondo gainetik botatzen diolarik :

“Zaude ! Hirugarrena zor dauzut oraino. Zerbait ezin sinetsia entzuten baduzu, etzazula nehondik sinets ! Handi-mandiek erranik ere ! Eta hemen beretik, aitortu behar dauzut paparoan badutala irentsirik diamante bat oilo arraultzea bezain lodia. Hor altxor eder bat galdu duzu.”

Hau entzutean, gizonaren aurpegiak irasagarraren kolore horia hartzen du. Begiak su, errabia gorrian, zein ergela izan den holako xori baten libre uzteko… Hasperen batean lausenguz hasten zaio :

“Haugi ! Xoria, haugi ! Gure etxean izanen duk ohore, errespetu, ostatu eta askatasun… Xorietan arraroena haiz !

-Enuxenta ! Zure kastako jende guziak bezalakoa zira. Delako ene aholku ‘pettuttak’ ezagutzen dituzula baina ez duzu bat bera ere segitzen. Nola nahi duzu sinetsi ni bezalako xori ttipi batek arraultze baten heineko perla irents dezan ? Gero nahi nauzu balakatuz bildu, badakizu orain ezinezkoa zauzula ! Errana dauzut : galdu dena galdua da.”

Hitz hauekin errepettitta airatu da arin eta bizkor, gizona aldiz hor, ahoa zabalik, bi oinak eskalapoinetan.

Horra nun xoria berriz itzuli den irasagar adar puntara : “Gizona! Oroit zaite errepettitta mendre bat zoriontsu egin duzula gaur, honek zuhaur doi bat zoriontsu egin behar zintuzke !! Esker onez, atsegin xume honekin uzten zaitut.”

Johanes Bordazahar

Izana bat, izenak bi

By , 2018/02/20 13:31

Biziak ez du deus balio   

baina deusek ez du biza balio.

 

Ostatu zola-zolan, erdi ilunbean, neska mutil maitaleak jarririk daude, elgarri hurbil, maitekiro, nehoren axolarik gabe.

Laguna eta ni, bi mutilak, jartzen gira diskretuki ate ondoan, kanpoan, terrazan.

 

Nik(K) –  (Adiskideari neska seinalatuz)  Begira, begira neska nola jarria dagon mutilari datxikola amultsuki, gatu bat bezala korrobilkatua. Badea posible! Atzo berean neska hori nire besoetan naukan, ezin goxokiago.
Adiskideak(A) – (iriño batekin) Bihar arratsaldean berean harekin berarekin dut hitzordua, parkeko xokoan, haritz pean.  Berantetsia nago noiz sendituko neskaren hurbiltasun xamur hori!

 

N – (Ahapetik) Begira nola matela perekatzen dion… eta orain, haurrak bezala pusaka ta bultzaka, eta … ikus nola edalontzi beretik edaten duten bi-biek.

A – (baso hegia milikatuz) Bihar listua nihaurek  jastatuko diot, baso hegitik. Hitz dautzut ontsa milikatuko dutala.

 

N – Begira, zoin amultsuki  so egiten dion begia ñirñir. Bazinaki atzo berean zein amoroski begiak begietan jaten ninduen.

A – Bihar ni nauzu haren begi urdinetan murgilduko.

 

N – Entzuten ? Kantuño bat xuxurlatzen dio beharrira. Bihotzean dut oraino atzo berean xarramelatzen zitzaizkidan maitasunezko hitzak.  Behar bada hitz ber-berak ditu. Beha’zu horri!

A –  Bihar ene aldi! Jadanik kilikak senditzen ditut baharri xiloan…

 

N – To! Orain so egiezu ! Besarkatzen ari dira. Atzo zen oraino biak luzaz besarkaturik  ginaudela.

A – Bai eta bihar atseginekin ene besotan hartuko dut.

 

N – Andere bihurria, nahasia ! Sordeisa ! Urdanga arraioa!

A –Zaude hortik!  Honen izena badakikezu.  Badut aditzea “BIZIA”deitzen dutela.

N – Ez gaizki zira!   Aspalditik  badakit andere gazte honek “HERIOA” duela izena.

A – Bai, hain zuzen! Izenak bi ditu baina izana bat.  Alderdi bi, natura bera. Herioa Biziak bere bihotzean dauka, udaren baitan negua bezala, ibaiaren isurian itsasoa, gereziaren barnean hexurra. Fruituaz behar zira baliatu. Bizia, oparia duzu, egunero eskainia zaizuna,  maitale xamurra  bezala. Bizia maitatu balin baduzu herioak irripar batez ordainduko zaitu.

N – Alderdi horrek  gohaintzen nau !!

A – Ez da probetxurik ! Bihar, etzi, ezti-damu edo noizbait, beste zerbait presatuagoa egiteko balin baduzue ere,  Herioa etorriko zaizu. Eskutik hartuko zaitu eta segituko duzu bizitzan egin duzun ogi-espal ederra eskuetan. Zergaitik arranguratu aintzinetik ?

Hortarako Biziak eman graziak, atseginezko,  zoritxarrezko edo dena delako, osoki bizi behar dituzu. Baliatu ez duzun grazia ustelduko da.

N – Zer erran nahi duzu grazia ?

A – Grazia ? Zortea duzu, ustegabekoa zerbait gisaz, ona edo txarra. Jainkoaren eskua duzu, hor, ixilean lanean, deika dabilkizuna. Maitale batek bezala, egun bakoitz, mirakuilu ttikiak eta miseriak eskaintzen dauzkizu, xamurtasunez balia ditzazun. Jainkoa baita bizitzaren neurri osoa. Jainkoa gabe bizitza ez da arras bere heinerat heltzen eta Jainkoarekin,  bizitza  den baino gehiago da. Eta bistan dena heriotzaren gainetik doa. Ama Terexak ziona errepikatzen dautzut : “Bizia xantza bat duzu ! Harrazu osoki!” Eta kitto.

 

Johanes Bordazahar

Memorioa, iraganaren geroa.

By , 2018/01/03 17:50

Memorioa

Memorioa, iraganaren geroa.

 

Mikel deitzen den mutiko koxkor  hau herriko erretira-etxe,  edo  hitz arruntez deitzen dugun zahar-etxe ondoan bizi da. Ttipitatik etxe honen inguruetan dabila. Denek ezagutzen dute, eta denak ezagutzen ditu.

Eskolatik landa maiz xaharren artera ausartzen da. Clementine andereari , pianoa jotzen duelarik, miretsia egoiten zaio entzuten. Maixan andereari, urritzezko makila hartzen dio eta eskuetan firrindan itzulikatuz “makilaria”-rena egiten.  Gehexanek aldiz beti badu pilotako ixtorio bat orroitarazteko. Inaziok, pasatzean besotik harrapatzen duelarik, beldurrezko otso ixtorioak kondatzen dizkio, ahots ozen ikaragarri batekin. Josefina aldiz bere xokoan  jarria egoiten da, beti ixilik. Mutikoak maite du honen begi eztien soa.

 

Gaur, afari denboran Mikelek entzun du amak aitari erraiten, hasperen batekin : “Gaixo” Josefina!

  • Ama ? Zergaitik erraiten duzu “Gaixo” Josefina ?
  • Andere Josefinak, memorioa, oroimena galdu baitik !
  • Ama! Zer da oroimena ?
  • “Oroimena” duk hire buru xokoan, atxikitzen ditukan ohidurak, hitzak, gertakari bereziak, jendeak… mila  irudi, usain eta nik dakita… Burua liburutegi bat liburuz betea  bezala duk !

 

Biharamunean, erretira-etxean, Mutikoak Gehexani galdatu dio deplauki :

  • Zer da oroimena ?
  • Orroimena duk… gauza zaharrak gutan bizi ditugunak! Badakik : trebetasun bat bildu dukana, gero gauza berrien sortzeko dukan ahalmena.

Mutikoak ez du ulertu eta Clementine-i galdatu dio :

  • Zer da oroimena ?
  • Buruan mila gauza baditiat, aspaldikoak, farfailak, irringarriak… puzzle bat bezala. Iduri zaitak burua dutala tupina huts bat, dilin, dalan, dena musika. Inazio! Erraiozu zuk zer den  “Oroimena” ?
  • Oh! Enetzat ? Oroimena ? Lanbroa !

Maixanek gehitu dio ahapetik  :

  • Mutikoa ! Oroimena, altxor bat duk. Urrea balio dik !

Klarak, erizainak, Mikeli keinu egin dio hurbiltzeko :

  • Putil, oroit hadi heure oroitzapenak aintzinean ditukala. Hire ametsak dituk!

Zuzendariak Klarari bulegotik oihuz :

  • Zer nahi du mutiko horrek ?
  • Nahi du jakin zer den oroimena !
  • Erraiozu hemen oroimena eskas dugula eta amnesia  sobera !!

 

Etxera itzuli delarik, Mikelek, erretira-etxeko izeian dilindan ezartzeko hartu ditu, nahas-mahas, pilota borobil urdina, Konpostelako itsas maskorra, Lourdes-eko medaila bat. Andere Josefinari  erakutsi dizkio :

  • Hau broileria !! Zer ekartzen daukuk hor ? Oi, oi, maskorra !

Josefinak beharrian eman du.

  • Entzuten diat itsasoa. Orroitzen nauk lehen aldian itsasoa ikusi nialarik Biarritzen, hondartza kaldan… ura gazia…

Eskuetan hartu medailari begiratu diolarik, begi eztien hegian malko bat agertu zaio. Pilota eskuraturik bat batean :

  • Oi … eta hau? Pilota ! Gure eskolako pilota bezala! Ah zein ontsa jostatzen ginen lagunekin!

Eta trakeski bota dio pilota Gehexani. Gehexanek Inaziori. Honek huts egin eta denak irriz karkailaka, trikili-trakala, pilotaren gibeletik…haurrak bezala hasi dira.

Haur txar bat dela medio xaharrek elgarrekin memento goxo bat  bizi izan dute. Maskor bati esker, Josefinari oroimena piztu zaio.  Orroitzapen ederrenak oraino arrapiztekoak baitituzte. Bizia errotik bizi behar baitugu, une bakoitz; opariak irekitzeko dugun gutizia berarekin. Gogoratuz nor nahi izanik ere  gaur bihar baino gazteago girela. Beraz, Esperantza eder batek bizi zaitzatela urte berrian zehar !!

Johanes Bordazahar

Hergaraiko azeri zaharra

By , 2017/11/07 17:33

Alegia batek dio, halako batez, izigarriko negu gorriren aztapar zorrotz izoztuek bortxatu zutela azeri zahar gosetia Garaziko mendietarik Hergaraiko etxalde bazterretara. Bidenabar, goi gune batetan, arkume hil-berri batekin bekoz-beko gertatu zen. Hain segur laborariek utzia, saiek jan zezaten.

Ustegabeko maukaz baliaturik, jaten hasi eta lehen gosea eztitu orduko, azeria ohartu zen  otso aldra bat hurbiltzen ari zitzaiola haragiaren haizea harturik.

Azeria, harrapakina hortzen artean hartu-ta, zalukara urrundu zen. Eta erreka bazterreko zilopa batean  karkasa gorderik, berriz bide bazterrera atera. Hantxe, haritz pean lasai jarri zen,  ezpainak milikatuz, pokerka, alegia asebetea. Otsoak saldoan jadanik hor:

  • Azeri ! Iduriz hemen bada jatekorik !
  • Jatekorik ? Hemen ez ! Baina behereko etxe bazterretan baduzue nahi bezainbat ardi,  bildots eta marro ! Ni, ederki haragi freskoz aserik, handik heldu nauzue. Ardi hilak pentze bazterreko sasietara botatzen dituzte.

 

Otsoak, berria jakin bezain laster, tiroan lekutu ziren, bidean behera. Haien tarrapatari oharturik, gatu pitots bat ausartu zen bideska beretik. Azeria kurutzatzean, berri ona jakinik, gain behera hura ere. Gero beste azeri pare bat gertatu zen, jakin nahiz zeri zor zitzaion animalien bapateko presa. Zerbait jateko bazenetz. Baietz bazela zer jan: ardi hilak pentze bazterretan ihaurri. Haiek ere bidean behera xixtu bizian.

Azeria pentsaketa hasi zen:

  • Denek sinesten nitek. Baina bitxia zaitak halere, nolaz gezur xoil batek horrenbeste animalia mugiaraz dezakeen !! Ene gezurra egia bilakatu bide duk ! Nork daki nik errana ez denetz egia ?

       Horrela  gure azeri zaharrak ere hartu zuen herriko bidea, ahalik eta lasterren, ustez eta berak erran gezurra egia zen!

 

Horra nola gezurrak indarra hartzen duen errepikatzearen bortxaz, egia bilakatzeraino.  Gezurtaria bera sinesle bilakatuz.

Bada eginmolde bat, batez ere media nagusi eta sare sozialetan, orain zabaldua dena. ‘Egia-ostea’ deitzen dutena, (frantsesez post-vérité, ingelesez: post-truth). ‘Egia osteak’ erran nahi du egiazko gertakariari ez zaiola kasu handirik egiten, bainan bai inguruan sortzen dituen  emozioeri: gutiziari, sineskeriari, berdin herrari, mendekuari, maizenik beldurrari. Hergaraiko bazterretan haragirik baden edo ez, ez da kontua, horren inguruan azeri ahoberoak airatu duen errautsa,  sortu duen zurrunbiloa, hori bai.

Errex zabalduko dauzkigute ustegabeko berri harrigarri eta eskandaluak, alde jakin bateko interpretazioekin. Edozein erdi-gezur erraitea, bere kontestutik kendurik, bidezkoa da  ardietsi nahi dena lortzeko. (Demagogia !)

Diote Brexita bozkatu duen Bretaniar ainitzak ez duela Europatik atera nahi, baina bai sistema aldatu edo zigortu. Horrelakoxea omen da Trumpen eta Le Pen-en alde bozkatu duen gehiengoa. Bozkatzaile mota horrek ez du pentsatzen bozkatu duen hautetsiak irabaz dezakeenik. Indarrean dauden hautetsiak zigortu beharra besterik ez du helburu ! Gero bai urte luzez, frustrazioak, nahigabeak eta damuak marruskatu beharko. Eta makurrena hau da: Hergaraiko azeriak, sasi guzietakoek bezala, ez diola egundaino utziko azeri izaiteari  !!

 

Johanes Bordazahar

 

 

Mahatsaren orpotik dator mama gozoa

By , 2017/09/21 05:18

Ebiakoitz aratsaldea, mendi mazelako espaloietan (terrazetan), urrietako iguzki goxoak perekatzen ditu mahats aihenak. Bada ele, oihu eta irri. Txik eta txak, klask eta klixk, xedarra-haixturrak dantzan… Mahats-biltzeak!

“Hasi dituk ! Hasi! Ez diat nahi senditu haizturren ausiki hotza.

-Laster kaput gaituk !

Bi mahats molko dira, zukuz hantuak, bat besteari horrela mintzo.

-Nahiago nikek xori baten mokoa senditu.

-Nik azeri baten mihi leuna.

-Ez diat moztua izan nahi! Sobera maite diat iguzkiaren musua !

-Zergaitik behar gitiztek moztu ?

-Egin beharra ongi egin diaguk, fruitu joriak bete betean ekarririk, azkenean gureak egin dik! Gutaz artatu dituk eta orain ordaina behar dieguk eman.

Urrundik entzun da elizako ezkilen oiharzuna. Ilunabarreko bat-bateko ixiltasunean, hotz ikara batek hartu ditu mahats molkoak. Ilunabarrarekin, aire hotx hezea, sedena, sartu da zeiharka. Gatu bat,  ttipi-ttapa, mahats molkoeri hurbiltzen zaie, harri kozkorren artetik.

-Bisitaz heldu natzaizue… Badakit, zorigaitzez, bihar moztuko zaituztetela !

-Bihar ?

-Soto inguruetan bazterrak airean derabiltzate. Dupak eta zubanak hutsak, mahatsaren behar gorrian daude. Beren haixturrekin laster hor dituzue.

-Behauzu hortik !

-Moztu ta gero metatu, lehertu, xehatu eta zangopilatzeko… tinkatu eta orenak hartzitzen utziko zaituztete. Lurretik bildu eta iguzkiak ontu dauzuen zukua bestelakotu arte. Mama gozoa atera arte.

-Mama gozoa ? Zer derasazu ?

-Bai ! Egun mahats eta bihar arno izanen zirezte. Nola mahastizainak hazi eta artatu zaituzten berdin xehatuko zaituzte. Nola egun preziatzen zaituzten, bihar kurutzefikatuko zaituzte eta etzi goretsiko. Hori omen da biziaren deia, biziaren muina. Maitasuna ere deitzen dutena… Ukan duzuen hoberen hori, zuek ere, zuen aldian, osoki, ematen duzuenean.

Mahats ondoak maitasunaren ikara senditu du lur azpiko erro mutturretik aihen puntako hostoraino.

-Ez dakizue dena oraino, segitzen du gatuak. Zuek eman odol zuku gorria, bizpahiru ilabetez, kupeletan preso atxikiko dute. Gero edari berri hori neurrian edanez jendea bizkortuko duzue, haren bihotza kantuz alaituko, gogoan iguzkia piztuko diozue, gorputza haizea bezain arin dantzan emanen. Flakoak azkartuko eta azkarrenak ahulduko.

Hau entzutean bi molkoak mutu daude. Atseginaren atseginez pikorrak ari zaizkie iguzkitan zukuz hantzen. Gatuak aitzina:

-Festarako bozkarioaren edaria zirezte. Ikusiz mahatsetik arnora nolako moldez arrapizten, itxuraldatzen zirezten, badakigu orain maitasunak ere berdin heriotza bestelakotzen duela.

Sakristiako ate artekatik zenbat aldiz ez dut ikusi apeza aldarean arno kopa altxatzen hitz hauekin, ongi oroitzen banaiz: “… Har zazue ta edan guziek huntarik… Hau nere odolaren kalitza baita… hil eta piztearen misterioa”.  Fededunek diote jendea ere, zuek bezala, hiletarik arrapiztuko, itxuraldatuko dela zorionean. 

-Errak to? Bahakien, hik, hola arrapizteko ahala baginiala !

-To! Ni, berantesia niagok haixturrak noiz etorriko!”

 

Johanes Bordazahar

Hiru maisu handiak 2017/07/20

By , 2017/07/18 15:42

Hiru maisu handiak

Hendaiako Abbadiako Jauna (Antoine d’Abbadie d’Arrast-euskaldunen aita delakoa) adinean han harat joana zelarik, adiskide batek galdatu zion nor izan zuen maisurik handiena.

Erantzun zion maisu ainitz ukan zituela, zerrenda luze baten egitea alferrezkoa zitzaiola. Bainan gehitu zuen :

“Halere  baditut hiru maisu nehoiz ahantzi ez ditutanak.

Lehena xakur bat zen. Bidean, Bidasoa ibai bazterretik oinez nindoan batez, nire aintzinetik xakur bat bazabilan, xakur erratua, alderraia, hain segur konpañia zenbaiten eske… Edan beharrez xakurra urera hurbildu zenean bat batean saingaka, beldurrak harturik, niri buruz tarrapatan itzuli zitzaidan. Etzen deus ibaian. Bere burua ikusi zukeen ur axalean, ustez eta beste xakur bat zen.

Baina hain zen egarri nun, beldurra gaindituz, berriz urera itzulirik,

Salto egin baitzuen, amorru biziz, etsaia garaitzeko. Bistan da ukaldian berean etsaia desagertu zitzaiola. Ulertu nuen xakurrarena. Zenbat aldiz ez ninduen beldurrak gibelerazi ? Irakatsi zautan guhauren beldurrak dauzkigula jendeak eta gauzak diren baino beldurgarriagoak egiten. Hor ikasi nuen bizian beldurraren gainetik menturatu behar nintzela…

Bigarrena basa-ihiztaria zen. Etiopian. Egun batez basamortuko mendietan, galdu nintzen, leher egina eta sukar tzar batek  ahuldua. Ke usain bat segituz, heldu nintzen artzain baten etxolara. Aterbetu ninduen eta bere ohantzea utzi zautan. Goizero bizpahiru orenez, etxola utzirik, ihizira joaten zen, jateko zerbaiten bila. Adar-tuta luze bat uzten zautan, zerbait gerta baledi deitzeko. Eguerdi irian itzultzen zen, eskuak hutsik. “Bihar goizean, Jainkoak nahi badu zerbait hatxemanen dut.”  Biharamunean bezperan bezala itzultzen zen. Hamar-dotzena bat egunez, etsitu gabe, errepika bera entzun nion “… Bihar Jainkoak nahi badu…” Ainitz aldiz artzainaz orroitu naiz, amor emaitekotan nindagolarik orroituz : « Bihar, Jainkoak nahi badu, berriz … »

Mutil koxkor batez oroitzen naiz ere. Ikusten nuen mutikoa goizero elizara joaten. Urruñan izan behar zen, untsa oroitzen banaiz. Elizan sartzean pizten zuen kandela. Familiako norbaitentzat otoitz gisa pizten zukeen. Halako batez hurbildu nintzaion trufa arraillant batekin, gogoa nahasi nahiz  :

  • Hihaurek piztu duk kandela ?
  • Bai, jauna, nihaurek.
  • Beraz erraiten ahal dautak nundik hartu dukan argi hori ?
  • Zer ?
  • Erradak hire argi hori nundik jin zaukan !

Mutikoa irriz hasi zen. Ufako batez sua itzali eta galde egin zautan :

  • Jauna ! Argia joan da! Erraiten ahal dautazu norat eskapatu  den?

Mokoa net hetsiz zautan. Nire lekuan ezarri ninduen! Ni,  jakintsuna, ustez eta hura baino gehiago nintzen.

Egia erraiteko, bizia bera izan zait maisu nagusien. Bizia den bezala. Bere ttipikeri eta handitasun guziekin.  Gertatu zaizkitan guziak,  onak eta txarrak, xantza bat bezala hartu ditut.  Unean unekoari ahal bezain ongi etorri ona eginez.”
Johanes Bordazahar

Sakaiko saia

By , 2017/07/08 16:49

Sakaiko harkaitz punta-puntan, sai bat dago mundu zabalari begira. Saia ! Ezagutzen dugun gure putre herrikoia, mendiko hilkien jalea. Diote adin handia biltzen duela… Alabaina! Badu kabala jateko. Ez du etsairik eta erroitz helgaitzetan lasai kabitzen da.

Saiak berea egin du denbora. Orenak egon daiteke airean, so, denboraren hegaletan, itzuli-mitzuli. Astia hartuz badaki eguna bere gisan neurtzen : noiz labur, noiz luze… Tenore bat baizik ez du ezagutzen : jatekoarena.

 

Halako moldez, Harrixorrotxeko harkaitz ixkinera jautsi da. Miru-zuria ondo-ondoan pausatzen zaio. Saia bere baitan  marmarikan : “Zertara jina zaitak ergel hau ?” Ixil une luze baten ondotik, miru zuriak saiaren adinaren sekretua zilatu nahiz galdatzen dio  :

  • Nolaz saiak bizitzen ahal zirezte hoin luzaz ?

Saia mutu. Ixiltasuna menditarren beste mintzoa baita. Biak inguruko bazterreri begira

denbora luze doa, luzeegi. Mirua ezin egonarekin pata batetik bestera dantzan. Saia aldiz geldiro.

  • Sai Jauna! Gose naiz !
  • Ni ere!
  • Eta ez zira mugitzen ?
  • Ez! Beha niagok!

Miruari iduri zaio harriaren betikotasunak beretu duela saia. Ez da nehondik kantitzen.

  • Errazu, saia. ? Nehork ez ditu begiak ni bezain zorrotzak?
  • Bazukek ! Balia hadi ! Urrunekoa hurbilekoa bezain argi ikusten baduk hainbat hobe hiretzat !
  • Ikusten duzu, han, mahasti hegian, sasi bazterrean, saturdina ?
  • Bai, uste diat! Ez nauk halere sobera fida !
  • ….

Eguerdi min-minean, sapa gorian, bele bat agertu da. Mahasti gainetik badabil harat eta hunat.

  • Ikusi duzu belea ?
  • Bai ikusi diat !
  • Eta ez duzu deus egiten ?
  • Ez! Beha niagok!

 

Beleak bizpahiru itzuli egin eta emaiten du badoala zuzen sasi bazterreko saturdinari buruz. Harrokatik, miruak oldarrean jauzi egiten du beleari aintzina hartzeko. Baina saturdina aztaparkatzean, lepotik tinki lotua gelditzen da, itotzeko ponduan, xederetako sokan harrapatua. Ezinaren ezinean, zalapartaka, mugituago eta itoago.

Astiro-astiro saia, bizpahiru punpe pizutan, ondoan pausatu zaio eta mantxo ele egiten dio:

  • Ontsa baliatzen zaik hire begi zorrotza, tranpak ez badituk ikusten !
  • Zertara etorria zira honat ?
  • Beha niagok!
  • Zeren beha zaude?
  • Hire beha. Jateko tenorea hurbil …
  • Ixo! Zuri ere jinen zaizu zure aldia. Ez da nehor eskapatzen denboraren aztaparretarik.

 

Belea karrankaka urrundu da menditik inguruko herrietara : “Kasu !Jendeak!  Zuen arteko zepoak badituzue ustegabeko alde guzietan!”

 

Etxe bazterretan jendeak belea ez dezake entzun. Sukaldeko leihoak irekiak, eguerdiko “JT” telebixta orroaz ari zaie. Berdin balio du. Jadanik telebistak bere xederetan harrapatuak ditu kasik denak. Hunen berri nazional ofizialak, egiaz polliki jantziak, saldarekin gogotik zurrupatzen dituzte. Buru muinak xurgatuak ditutenaz geroz edozein mezu komertzial edo politiko irensteko prest daude. Belearena aldiz ezin jasana : “Hoa hortik omen txarreko bele zaharra!”

 

Johanes Bordazahar

Panorama Theme by Themocracy

Tresna-barrara saltatu